Nasz Świat

Nazwa kontynentu:
Europa swą nazwę zawdzięcza starożytnym grekom. Używał jej już Homer w VII w. p.n.e., ale przede wszystkim posługiwał się nią Herodot. Europa z Azją tworzy największy la nazywanym Eurazją. Europa, Azja i blisko położona Afryka określane są mianem Starym Światem. Ameryka Północna i Ameryka Południowa obejmująca lądy półkuli zachodniej nazywana jest Nowym Światem.

Morskie granice kontynentu.
Europa oddzielona jest od Ameryki Północnej Oceanem Atlantyckim. Na Północ Europy wyróżniamy morze szelfowe: Morze Barentsa z małym, płytkim Morzem Białym, głebokie Morze Grenlandzkie (5527m) i Morze Norweskie.
Od zachodu oblewa Europę  szelfowe Morze Północne, które przez cieśniny Skagerrak, Kattegat, Mały Bełt, Wielki Bełt łączy się z wewnątrzkontynentalnym Morzem Bałtyckim. Dalej na zachodzie znajduje się międzywyspowe Morze Irlandzkie oraz Morze Celtyckie. Głęboką bruzdę Oceanu Atlantyckiego tworzy Zatoka Biskajska. Największą cieśniną jest Cieśnina Duńska między Islandią a Grenlandią. O szerokości 300km.
Na południu oblewa Europę i oddziela od Afryki Morze Śródziemne, które jest silnie rozczłonkowane i wąskie. Cieśnina Gibraltarska łączy Morze Śródziemne z Oceanem Atlantyckim. Odległość Między Gibraltarem a Afryką wynosi 14km.  Od południowego wschodu Europę oblewa Morze Egejskie i Morze Czarne połaczone wąskimi cieśninami: Dardanele, Bosfor ( 0,75km) oraz bardzo płytkie Morze Azowskie połaczone z Morzem czarnym Cieśniną Kerczeńską.
Granice lądowe
Wschodnia lądowa granica kontynentu ma długość 3000km. Biegnie ona od Morza Azowskiego dalej brzegiem Morza Kaspijskiego ku północy i wschodu aż do ujścia Emby. Dalej wzdłuż rzeki aż do źródeł w Mugodżarach gdzie potem skręca ku północy wzdłuż biegu rzeki Ural a dalej podnóżem gór Ural aż do Zatoki Bajdarackiej.

Klimat umiarkowany chłodny ? na północ od 60?N . Średnia temperatura powietrza w najcieplejszym miesiącu wynosi 10-15?C. Zima w najchłodniejszym miesiącu spada do -10?C a nawet do -20?C w klimacie kontynentalnym: Skandynawia, Islandia.

Klimat umiarkowany ciepły - latem średnia temperatura od około 15?C do 20?C w wschodniej części Europy. Zimą najchłodniej jest na wschodzie poniżej -10?C i więcej. Klimat wybitnie morski ma Wielka Brytania, Irlandia, Półwysep Bretoński.
Klimat przejściowy dominuje w środkowej Europie w tym Polska.
Południowa Europa leży w strefie klimatów podzwrotnikowych. Średnia temperatura powietrza w najchłodniejszym miesiącu wynosi od około 10?C w obszarach morskich do 0?C w obszarach o klimacie kontynentalnym suchym. Najwięcej opadów przypada na jesień i zimę 70-75% rocznej sumy. Lata są przeważnie upalne, suche, ciepłe i słoneczne. Klimat morski panuje z Zatoce Biskajskiej, Lwiej, Genueńskiej, na wybrzeżu adriatyckim Półwyspu Apenińskiego i Bałkańskiego. Klimat kontynentalny jest w środkowej części Półwyspu Iberyjskiego, wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego.

Pionowe ukształtowanie powierzchni
Tasmania ? szczyt Ossa 1617 m
Zachodnia cześć kontynentu to rozległa, silnie speneplenizowana Wyżyna Australijska wysokości 200 do 600m z pojedynczymi pasmami gór ostańcowych sięgających 1500 m wysokości
Nowa Gwinea jest wyspą górzystą, najwyższe ich szczyty przekraczają 5000 m wysokości, południowa część wyspy jest nizinna.

Budowa geologiczna
leży w południowo ? wschodniej części indoaustralijskiej płyty litosfery
większą część kontynentu zajmuje krystaliczna platforma prekambryjska nazywana platformą australijską
na wschodzie sąsiaduje ona z hercyńską strefą fałdową Wielkich Gór Wododziałowych, a na południowym wschodzie ze staropaleozoicznym masywem Gór Flindersa

W obrębie platformy australijskiej wyróżnia się kilka jednostek tektonicznych
tarcza Pilbara i tarcza Yilgarn ? krystaliczny fundament, zachodnia część platformy
na wschodzie fundament platformy stanowią zmetamorfizowane skały osadowe i wulkaniczne wielu proterozoiczne z licznymi intruzjami głębinowych skał magmowych
syneklizy: Carnarvon i Pert (zachód), Canning i Józefa Bonapartego (północny ? zachód) i rowy tektoniczne: Amadeus i Georgina ? młodsze skały osadowe
Wielki Basen Artezyjski  - wschodnia część platformy, wypełniają ją mezozoiczne i kenozoiczne skały okruchowe

Góry Flindersa -  zbudowane ze sfałdowanych w orogenezie kaledońskiej prekambryjskich łupków ilastych, dolomitów, zlepieńców. W późnym mezozoiku i trzeciorzędzie góry zostały wypiętrzone wzdłuż uskoku Torresa w postaci zrębu

Wielkie Góry Wododziałowe ? w przeważającej części są strukturą kaledońska. We wschodniej część gór słabe ruchy fałdowe zachodziły także w orogenezie hercyńskiej doprowadzając m.in. do powstania wielkich śródgórskich zapadlisk.
w trzeciorzędzie krajobraz gór uległ odmłodzeniu dzięki głębokim dyslokacjom i silnemu wypiętrzeniu
od tego czasu podlega erzoji, szczególnie silnej w południowej częsci, najwyższej objętej w plejstocenie przez zlodowacenie

1) Prekambryjska platforma południowoamerykańska
krystaliczny fundament platformy odsłania się na powierzchni w obrębie tarczy gujańskiej na północy, tarczy środkowobrazylijskiej w centrum kontynentu oraz tarczy wschodniobrazylijskiej na wschodnim jego skraju.
W syneklizach: Amazonki, Paranaiby, Sao Francisco i Parany skały prekambryjskiego fundamentu zapadają na głębokość kilku tysięcy metrów
2) W poludniowo-wschodniej części kontynentu znajduje się platforma patagońska. Na północy garniczy ona z platformą prekambryjską; na zachodzie opiera się o Andy, a na wschodzie buduje szeroki szelf wraz z archipelagiem Falklandów/Malwinów. Jest to młoda platforma paleozoiczna. Jej fundament budują prekambryjskie i paleozoiczne skały sfałdowane w orogenezie kaledońskiej i hercyńskiej
3) Andy ? góry wieku alpejskiego. Utworzyły się na granicy kontynentalnej, południowoamerykańskiej płyty litosfery i oceanicznych płyt litosfery wschodniego Pacyfiku, podobnie jak Kordyliery Ameryki Północnej.

Grenlandia ? największa wyspa, większość powierzchni wyspy leży poza kołem polarnym,
Jej północny skraj ? przylądek Morris Jesup oddalony jest od północnego bieguna ziemi zaledwie o 800 km. Większą część wyspy zajmuje prekambryjska tarcza grenlandzka. Najstarsze skały występują w południowej części wyspy. Wzdłuż wschodniego i północnego skraju tarczy grenlandzkiej ciągną się kaledońskie struktury fałdowe zbudowane ze zmetamorfizowanych skał. Powierzchnia skalna Grenlandii jest wgięta na kształt niecki mocno podniesionych brzegach porozcinanych fiordami i tworzących nadzwyczaj urozmaiconą i długą linię brzegową. Wnętrze niecki wypełnia lód. Średnia grubość pokrywy lodowej wynosi 1500m, a maksymalna przekracza 3000 m, Obszary wolne od lodu to jedynie południowy skraj wyspy, przybrzeżne  wyspy i nunataki w brzeżnych częściach czaszy lodowej. Klimat jest surowy,  część północna i środkowa ma klimat biegunowy, część południowa podbiegunowy. Roślinność na obszarach wolnych od lodu to tundra
Archipelag Arktyczny ? około 50 wysp, największy archipelag północnej Europy ? 1,3 mln km 2. Wyspy podzielone są na dwie części: północną oraz południową.

Arktyczna Nizina Nadbrzeżna  oraz Jałowe Równiny stanowią kontynentalną część Arktyki Amerykańskiej. Cały ten obszar leży w strefie klimatów okołobiegunowych, w klimacie podbiegunowym  kontynentalnym.
Arktyczna Nizina Nadbrzeżna ? północno ? zachodnia część kontynentu, między Górami Brooksa należącymi do Kordylierów a wybrzeżem Morza Arktycznego. Nizinę budują skały polodowcowe, tworzące klasyczne, nizinne, młodoglacjalne formy polodowcowe, głównie pagórkową równinę moreny dennej mocno porozcinaną współczesnymi dolinami rzek spływających z Gór Brooksa. W podłożu niziny występuje wieczna zmarzlina. Wytworzyły   się niezliczone, drobne jeziora ? ałasy oraz rozległe bagna. Naturalną roślinność regionu stanowi tundra
Jałowe Równiny ? obszar nizinny, zwłaszcza na wschodzie (Nizina  Zachodniohudsońska), ukształtowany w plejstocenie. Panuje klasyczny krajobraz młodoglacjalny, o urozmaiconej rzeźbie, lecz niezbyt dużych deniwelacjach, z dużą liczbą jezior. W podłożu osadów lodowcowych występują przeważnie krystaliczne skały tarczy kanadyjskiej, lokalnie odsłaniające się na powierzchni.  Wieczna zmarzlina, rozległe bagna oraz ałasy (ukierunkowane  jeziora  rozrastające się  w kierunkach prostopadłych do przeważającego kierunku wiatru. Naturalną roślinność stanowi tundra. Liczne rezerwaty przyrody

Półwysep Labrador
Północno ? wschodnia część Ameryki Północnej. Zajmuje wschodnią część tarczy kanadyjskiej. Jest zbudowany z silnie zmetamorfizowanych i sfałdowanych skał
Archaicznych  i proterozoicznych. Powierzchnia jest w większości wyżynna (Wyżyna Labradorska). Najwyżej wznosi się na północnym wschodzie ? góry Tongat o rzeźbie alpejskiej,  wznoszące się do 1652m. Współczesna rzeźba została ukształtowana w plejstocenie. Dominują w niej polodowcowe formy rzeźby (górach cyrki lodowcowe, doliny    polodowcowe przechodzące w dolnych odcinkach w fiordy.), a poza górami równiny moreny dennej, z zagłębieniami zajętymi przez jeziora (stąd inna nazwa ? Pojezierze Labradorskie), wzgórza moren czołowych, ozy, kemy itp. Nad Zatoką Hudsona występują rozległe bagna

Obszar zdecydowanie wyżynny, rozczłonkowany przez system wschodnioafrykańskich rowów tektonicznych na szereg mniejszych jednostek: gór, płaskowyżów rowów i kotlin W jego obrębie wyróżnia się:   Wyżynę Abisyńską, Wyżynę Wschodnioafrykańską, Wyżynę Mozambicką oraz Kotlinę Danakilska i Nizinę Wschodnioafrykańską.
1. Wyżyna Abisyńska ? północno ? wschodnia część Afryki Wschodniej, w rowach występują młode skały wulkaniczne oraz utwory rzeczne i jeziorne. Największą strukturą zapadliskową jest Rów Abisyński. Dzieli on wyżynę na dwie części: zachodnią, przy której pozostaje nazwa Wyżyna Abisyńska i część wschodnią, nazywaną Wyżyną Somalijską
Wyżyna Abisyńska ? (w węższym znaczeniu ma średnią wysokość około 2000 m). Najwyższe szczyty przekraczają 4000 m i grupują się blisko zachodniej krawędzi Rowu Abisyńskiego i Kotliny Danakilskiej. Ku zachodowi powierzchnia wyżyny obniża się, tworząc często stopnie morfologiczne na krawędziach pokryw lawowych. Powierzchnię wyżyny rozcinają głębokie do 1000 m kaniony, dzieląc ją na płaskowyże, wielkie, izolowane masywy wulkaniczne oraz liczne, zróżnicowane morfologicznie ostańce denudacyjne, z najbardziej charakterystycznymi ambami, o stromych. Wypukłych stokach i spłaszczonych wierzchołkach
Wyżyna Samalijska ? wschodnia część Wyżyny Abisyńskiej, szczyt Batu w masywie Mendebo 4307 m ? najwyższy szczyt Wyżyny Somalijskiej. Wyżyna obrywa się stromym stokiem także ku Kotlinie Danakilskiej i wybrzeżu Zatoki Adeńskiej.
Miedzy Wyżyną Abisyńska i Somalijską a wybrzeżem Morza Czerwonego i Zatoki Adeńskiej znajduje się głęboka, bezodpływowa tektoniczna Kotlina Danakilska, znana także jako zapadlisko Afar. Należy ona do systemu Wielkich Rowów Afykańskich. W jej środkowej części, w depresji znajduje się jezioro Assal (poziom lustra wody ?150 m p.p.m.) Jest to najniżej położony punkt Afryki.
Na Wyzynie Abisyńskiej panuje górska i wyżynna odmiana klimatu równikowego monsunowego. Zachodnie stoki wyżyny, opadające ku Kotlinie Górnego Nilu (stoki dowietrzne) oraz najwyższe masywy górskie mają klimat wilgotny, z opadami 1000 ? 1500 mm rocznie, niekiedy nawet 2000 mm. Pozostała część wyżyny ma klimat równikowy suchy, z opadami rzędu 400 ? 500 mm rocznie. Piętra klimatyczne i odpowiadające im pietra roślinne. Wyżyna Abisyńska i Somalijska są obszarami źródłowymi wielku rzek. W zachodniej Wyżyny Abisyńskiej mają swoje źródła dopływu Nilu. Występowanie jezior związane jest z rowami tektonicznymi. W masywach wulkanicznych wyżyny spotyka się niewielkie jeziora kraterowe.
2. Wyżyna Wschodnioafrykańska ? mocno wydźwignięty fragment  prekambryjskiej platformy afrykańskiej. Dominującym rysem ukształtowania powierzchni Wyżyny Wschodnioafrykańskiej są Wielkie Rowy Wschodnioafrykańskie. Te wielkie struktury tektoniczne powstały w trzeciorzędzie. Ich powstaniu i współczesnemu rozwojowi towarzyszy ożywiony wulkanizm. Rowy tworzą tzw. wschodnioafrykański system ryftowy, skladający się z dwóch stref: zachodniej, obejmującej Wielki Rów Zachodni, i wschodni z Wielkim Rowem Wschodnim i znajdującym się na jego przedłużeniu Rowem Abisyńskim (na Wyżynie Abisyńskiej) i zapadliskiem Afar.
Wielki Rów Zachodni
Wielki Rów Wschodni
W sąsiedztwie wznoszą się zrębowe masywy górskie zbudowane z prekambryjskich skał krystalicznych i góry wulkaniczne. M.in. Kilimandżaro (5895), Kenia (5199 m),czynny wulkan Meru (4567 m), Elgon (4321) i wiele mniejszych.
Kotlina Jeziora Wiktorii zajmuje północną część Wyżyny Wschodnioafrykańskiej. Znajduje się między Wielkim rowem Wschodnim a Wielkim Rowem Zachodnim.
Wyżyna Mozambicka ? leży w południowej części Wyżyny Wschodnioafrykańskiej. Średnia wysokość wynosi około 700 m.
Cała Wyżyna Wschodnioafrykańska leży w strefie klimatów równikowych, ze średnią temperaturą powietrza we wszystkich miesiącach powyżej 200 C i zróżnicowanymi rocznymi sumami opadów.
Naturalna roślinność Wyżyny Wschodnioafrykańskiej jest reprezentowana przede wszystkim przez sawanny oraz widne lasy zrzucające liście w porze suchej.
3. Nizina Wschodnioafrykańska ? generalnie wąski pas wzdłuż wybrzeża od przylądka Hafun na Półwyspie Somalijskim do mniej więcej 30 O S. Ma charakter aluwialny. Przecinają ją doliny licznych rzek ( na północy często suche doliny rzek okresowych i epizodycznych). Lokalnie nizina jest zabagniona, na północy (Nizina Somalijska) jej powierzchnię urozmaicają wydmy. Na Nizinie Somalijskiej panuje klimat równikowy suchy, z opadami nie przekraczającymi 200 mm rocznie. Roślinność jest skąpa, półpustynna. W części równikowej niziny panuje klimat równikowy wybitnie wilgotny, z opadami przekraczającymi rocznie 2000 mm. W strefie tej rosną wilgotne lasy równikowe i lasy namorzynowe na wybrzeżu.